ENGLISH VERSION

Gmina Opatówek

Jadwiga Miluśka

Gmina Opatówek – jedna z 11 gmin powiatu kaliskiego ziemskiego w Wielkopolsce obejmująca miejscowość Opatówek i 27 wsi sołeckich: Borów, Cienię Pierwszą, Cienię Drugą, Cienię Trzecią i Cienię Folwark, Chełmce, Kobierno, Kolonię Dębe, Michałów Drugi i Michałów Trzeci, Janików, Józefów, Nędzerzew, Porwity, Rajsko, Rożdżały, Sierzchów, Szulec, Szałe, Trojanów, Tłokinię Kościelną, Tłokinię Wielką, Tłokinię Małą i Tłokinię Nową, Warszew, Zduny i Zawady. Gminę Opatówek zamieszkuje 10451 mieszkańców (stan na dzień 1.01.2009 r.). Gmina jest położona w malowniczym krajobrazie wzgórz Opatowsko-Malanowskich. W okolicach Opatówka i Nędzerzewa znajdują się polodowcowe wzgórza morenowe. Nad dolinami rzecznymi Pokrzywnicy, Cieni i Swędrni górują wzniesienia w Chełmcach (187 m n.p.m.), Rajsku (177,2 m n.p.m.) i Tłokini Kościelnej (164,7 m n.p.m.). Gmina Opatówek posiada charakter rolniczo-przemysłowy oraz walory turystyczno-rekreacyjne. Ma dobrze rozwiniętą infrastrukturę techniczną - drogi lokalne, wodociągi, gazociąg, kanalizację oraz oczyszczalnię ścieków. Przez Opatówek wiedzie droga krajowa nr 12 prowadząca z Łęknicy na granicy zachodniej Polski do Dorohuska na granicy z Ukrainą. Tu zaczyna się także droga wojewódzka nr 471. Przez Opatówek przechodzi linia kolejowa. W 1902 r. przejechał tędy pierwszy pociąg. W 1914 r. zbudowano w Opatówku stację kolei wąskotorowej prowadzącej do Zbierska.

Siedzibą gminy jest Opatówek położony w odległości 10 km na południowy wschód od Kalisza, liczący 3782 mieszkańców (stan na dzień 1.01.2009 r.). Jest to miejscowość o bogatej historii. Od XIII w. Opatówek należał do arcybiskupów gnieźnieńskich, dzięki którym prawdopodobnie na początku XIV w. uzyskał prawa miejskie. Do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego należały wówczas także wsie: Cienia, Michałów, Szulec, Borów i Trojanów. W tym czasie Tłokinia wchodziła w skład dóbr królewskich, Chełmce należały do miasta Kalisza, a Rajsko było wówczas zapewne własnością prywatną. Ok. 1360 r. arcybiskup Jarosław Bogoria ze Skotnik wybudował w Opatówku murowany kościół i zamek, który odwiedzali wybitni przedstawiciele kościoła i dostojnicy świeccy. Obie budowle przetrwały do początku XIX w. W 1793 r. dobra arcybiskupów zostały skonfiskowane przez władze pruskie.

W 1807 r. dobra opatóweckie w znacznej części stały się własnością generała Józefa Zajączka, późniejszego namiestnika Królestwa Polskiego. W tym okresie powstały w Opatówku budowle projektowane przez najwybitniejszych architektów tamtych czasów, a w dobrach przeprowadzono reformę, która pozwoliła na rozkwit gospodarczy. W latach 1824-26, sprowadzony do Opatówka saksoński przemysłowiec Adolf Gottlieb Fiedler, wybudował tu jedną z największych w Królestwie Polskim fabryk sukna, która zatrudniała do 600 robotników i za produkowane sukna zdobywała nagrody na międzynarodowych konkursach. W pierwszej połowie XIX wieku dobra Cienia i Michałów były własnością prywatną. W połowie XIX w. zostały wykupione przez Skarb Państwa. Wówczas to powstały kolonie osiedlane miejscową ludnością oznakowane kolejnymi numerami, które istnieją po dzień dzisiejszy. Od lat dwudziestych XIX w. napływali do Tłokini osadnicy niemieccy i czescy. Przybysze zajmowali się głównie tkactwem, ogrodnictwem i sadownictwem. W związku ze wzrostem liczby mieszkańców powstawały kolonie: Tłokinia Wielka, zwana jeszcze w okresie międzywojennym Kolonią, Tłokinia Mała i Tłokinia Nowa. Z Michałowa pochodzili bracia Ludwik (1802—1855) i Józef (1804-1841) Tęsiorowscy. W Opatówku przyszli na świat Agaton (1831-1887) i Stefan (1833-1918) Gillerowie.

W 1870 r. w wyniku represji popowstańczych i gospodarczego upadku, Opatówek utracił prawa miejskie. Nadal działała jednak fabryka sukna, a pod koniec XIX w. powstała tutaj Fabryka Lalek i Zabawek Drewnianych, której wyroby zdobywały nagrody na wystawach europejskich. Dochodowe, dobrze urządzone dobra ziemskie przynosiły duże zyski kolejnym właścicielom. Przed wybuchem I wojny światowej zaczęła podupadać fabryka sukna. Podejmowane w okresie międzywojennym próby przywrócenia jej świetności nie powiodły się.

W okresie zaborów działały w Gminie Opatówek szkoły elementarne. Na początku XIX w. rząd pruski utworzył szkoły elementarne w Opatówku, Rajsku i Chełmcach. W latach 1870-1914 działał w Opatówku szkoła dwuwyznaniowa: katolicka i ewangelicka.  Przy Urzędzie Gminy w Opatówku istniała w 1905 r. polsko-ruska biblioteka. W 1917 r. została utworzona biblioteka parafialna. W Tłokini istniała w 1890 r. (istniała zapewne wcześniej) wiejska ogólna szkoła elementarna. W 1906 r. wybudowano dla szkoły specjalny budynek przy głównej drodze w Tłokini Wielkiej. W Tłokini Wielkiej działała prawdopodobnie przed 1914 r., być może w nowym budynku szkolnym, Czytelnia Ludowa „Świt” im. Henryka Sienkiewicza. W 1906 r. działająca w Rajsku Macierz Szkolna otworzyła szkołę. Od 1901 r. działała w Rajsku polsko-ruska biblioteka.

 Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. zapanował entuzjazm. Mieszkańcy Opatówka i wsi leżących w obrębie gminy garnęli się do pracy, do nauki i działalności społecznej. Chętnie skupiali się i aktywnie działali w licznych, różnorodnych organizacjach o charakterze społeczno-kulturalnym i religijnym. Oprócz Polaków mieszkali tutaj Niemcy i Żydzi tworząc jedną społeczność. W Tłokini działało największe w Kaliskiem koło Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, silny był także ruch ludowy. W pałacu właściciela majątku gościł przywódca Narodowej Demokracji – Roman Dmowski. Organizacje chłopskie działały także w Rajsku, Sierzchowie, Szulcu i prawdopodobnie w innych wsiach. W Opatówku, Borowie i w Michałowie działały Katolickie Stowarzyszenia Młodzieży.

Wojna i okupacja hitlerowska 1939-45 r. przyniosły mieszkańcom gminy Opatówek wiele strat i cierpień. Mieszkańców masowo wysiedlano z ich domostw, wywożono na przymusowe roboty do Niemiec. W polskich gospodarstwach i domach osiedlano Niemców. Najbardziej aktywnych i wykształconych opatowian wywożono do obozów koncentracyjnych. Większość z nich została zamordowana. W lesie w Borowie Niemcy urządzili wielkie magazyny broni i amunicji. Do dziś w Borowie i okolicach każdego roku saperzy wydobywają z ziemi amunicję. Wojna 1939-45  zmieniła całkowicie charakter miasteczka. Wszystkich Żydów wywieziono do obozów koncentracyjnych. Niemcy, którzy w 1939 r. poczuli swoją wyższość nad dotychczasowymi współmieszkańcami, przyczyniając się często do ich prześladowań, uciekli w styczniu 1945 r. Zostali tylko nieliczni mieszkańcy pochodzenia niemieckiego. W wyniku działań wojennych w styczniu 1945 r. zniszczeniu uległy niektóre budynki w Opatówku.

Okres powojenny był bardzo trudny dla mieszkańców gminy ze względu na straty i zniszczenia wojenne. Przyniósł także wielkie zmiany ustrojowe. Rozparcelowano majątki, znacjonalizowano prywatne przedsiębiorstwa, prawie całkowicie upaństwowiono handel. W nowej rzeczywistości ludzie postępowali zgodnie ze swoim sumieniem i wychowaniem wyniesionym z rodzinnych domów. Większość mieszkańców gminy solidnie pracowała, wielu młodych ludzi kontynuowało naukę w kaliskich szkołach i kończyło studia wyższe. Opatowianie pracowali głównie w zakładach pracy mieszczących się w Opatówku i dojeżdżali do pracy do Kalisza. Mieszkańcy okolicznych wsi, oprócz pracy w swoich gospodarstwach rolnych, pracowali także w kaliskich zakładach pracy. W Opatówku i okolicznych wsiach powstało wiele nowych budynków, w tym także prywatnych. Na wzniesieniu w Chełmcach zbudowano w 1962 r. wieżę przekaźnikową o wysokości 60 m.

Kolejne zmiany przyniósł przełomowy rok 1989. Zaczęły upadać i poupadać państwowe i spółdzielcze zakłady pracy. Jednocześnie wzrastała liczba nowych prywatnych podmiotów gospodarczych. Powstał duży, nowoczesny zakład produkujący napoje "Hellena", w którym obecnie mieści się Przedsiębiorstwo Cukiernicze „Jutrzenka” SA. Istnieją nowoczesne salony samochodowe, stacje benzynowe, placówki handlowe i usługowe. Cegielnia w Cieni Pierwszej powróciła do prywatnych właścicieli. Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska", dawniej jedna z najlepszych w Polsce, dziś prowadzi znacznie skromniejszą działalność. Upadła spółka „Fameb”, która kontynuowała działalność powojennej Fabryki Mebli. Obecnie w gminie Opatówek działa ok. 840, w większości prywatnych, podmiotów gospodarczych prowadzących działalność produkcyjną, handlową i usługową. Powstały kombinaty pod szkłem produkujące warzywa, głównie pomidory. Małe gospodarstwa podupadają.

W Opatówku działa Bank Spółdzielczy Ziemi Kaliskiej Oddział w Opatówku i ajencja PKO. Od 1998 roku odbywają się w Opatówku Targi Ogrodniczo-Rolnicze i Działkowe "Pamiętajcie o ogrodach", w których biorą udział okoliczni ogrodnicy i sadownicy oraz wystawcy z całej Polski, a nawet z zagranicy. Przy Urzędzie Gminy w Opatówku istnieje Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej. Działa także Świetlica Środowiskowa „Słoneczko” - dzienna placówka opiekuńczo-wychowawcza. Nad zdrowiem mieszkańców czuwają w Opatówku lekarze i pielęgniarki z Gminnego Ośrodka Zdrowia i lekarz rodzinny. Działają także gabinety prywatne. W Opatówku pracują 3 apteki, leki można nabyć także w punktach aptecznych w Tłokini Kościelnej i w Szałem. W Rożdżałach, w dawnym pałacu właścicieli majątku mieści się Hospicjum.

Na terenie gminy Opatówek znajdują się 4 istniejące od średniowiecza parafie rzymskokatolickie należące obecnie do Dekanatu Opatóweckiego: w Opatówku, Chełmcach, Rajsku i Tłokini Kościelnej. Kilka miejscowości leżących w obrębie gminy Opatówek należy do parafii Dębe. Najstarszy w gminie Opatówek kościół znajduje się w parafii Rajsko. Pochodzi z 1607 r. i nosi wezwanie św. Michała Archanioła, św. Anny i św. Walentego. Kościół p.w.  św. Jakuba w Tłokini Kościelnej pochodzi z końca XVII w. , kościół p.w. Narodzenia NMP w Chełmcach został zbudowany w 1883 r., a kościół p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Opatówku w 1912 r. Wszystkie te kościoły stoją na miejscu wcześniejszych świątyń. Pierwszy kościół w Rajsku mógł stać już w XII w, gdyż na zrabowanym przez Niemców dzwonie widniała data - 1174 r. Każda z parafii posiada własny cmentarz grzebalny. Jedynie cmentarz w Chełmach jest usytuowany wokół kościoła, inne cmentarze są oddalone od świątyń. Wierni z parafii Opatówek pielgrzymowali do Częstochowy jeszcze przed I wojną światową. Po II wojnie światowej pielgrzymki z Opatówka zostały wznowione w 2000 r. Grupa pielgrzymkowa z parafii Chełmce wędruje z pielgrzymką kaliską.

W gminie działa Szkoła Podstawowa im. Janusza Kusocińskiego w Opatówku mieszcząca się w budynku wybudowanym w 1951 r. oraz jej filie w Cieni Drugiej i w Sierzchowie, 3 Zespoły Szkół (podstawowe i gimnazjum) w Rajsku, Tłokini Wielkiej im. Władysława Broniewskiego i w Chełmcach im. Jana Pawła II, Gimnazjum im Agatona i Stefana Gillerów w Opatówku w nowym budynku z 2006 r., Zespół Szkół im. Stanisława Mikołajczyka w Opatówku w budynku z 1972 r. oraz filia Wyższej Szkoły Informatyki w Łodzi. Jest także przedszkole mieszczące się w zabytkowym budynku dawnego zajazdu. Budynek szkolny w Rajsku powstał jeszcze przed II wojną światową. Szkoły w Tłokini Wielkiej, Sierzchowie, Cieni Drugiej, Chełmcach, nieczynna dziś szkoła w Michałowie zostały zbudowane po wojnie, głównie z materiałów pochodzących z rozbiórki magazynów poniemieckich na poligonie w Borowie. W Chełmach zaadaptowano dodatkowo na potrzeby szkoły dawną remizę strażacką. W latach siedemdziesiątych oddano do użytku sale gimnastyczne w Opatówku i w Rajsku. Od 2005 r. czynna jest w Opatówku nowoczesna hala sportowo – widowiskowa im. Polskich Olimpijczyków. W 2008 r. otwarto halę sportową w Chełmcach.

Z instytucji kultury najbardziej znaną jest Muzeum Historii Przemysłu, utworzone w 1981 r. w budynku dawnej fabryki sukna. Na stałych ekspozycjach można zapoznać się z rozwojem przemysłu w dawnym Królestwie Polskim oraz maszynami z dawnych zakładów przemysłowych. Jedną z najcenniejszych ekspozycji stałych muzeum jest kolekcja zabytkowych fortepianów i pianin firm polskich. Muzeum jest wpisane na listę Międzynarodowego Komitetu Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego. Odbywają się tu koncerty, konferencje i różnego rodzaju imprezy kulturalne.

Szeroki zakres zadań ma także Gminna Biblioteka Publiczna im. Braci Gillerów w Opatówku. Posiada ona dwie filie w Rajsku i Tłokini Wielkiej, a od 1999 r. powierzono jej zadania biblioteki powiatowej dla powiatu kaliskiego ziemskiego. Biblioteki są skomputeryzowane i posiadają dostęp do Internetu. Oprócz podstawowej działalności biblioteki prowadzą badania regionalne i działalność wydawniczą.

Bogatą działalność prowadzi Gminny Ośrodek Kultury w Opatówku. Zespoły folklorystyczne i młodzieżowe działające przy GOK są znane w naszym regionie i poza nim. GOK jest organizatorem konkursów i imprez lokalnych.

Od ponad 120 lat w Opatówku działa bardzo aktywnie Ochotnicza Straż Pożarna. Również w innych miejscowościach Gminy Opatówek istnieją formacje OSP. Ochotnicze Straże Pożarne w Opatówku i Tłokini Wielkiej należą do Krajowego Systemu Ratownictwa. Przy strażach istnieją Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze. Zakres zadań ochotniczych straży poszerzył się znacznie, gdyż oprócz gaszenia pożarów strażacy biorą udział w likwidowaniu następstw klęsk żywiołowych i ratowaniu ludzi, którzy ulegli wypadkom drogowym. Strażacy są obecni i widoczni w życiu gminy Opatówek. Na uroczystościach i koncertach ich reprezentantem są strażackie orkiestry dęte, strażacy organizują zawody sportowo-pożarnicze, konkursy i imprezy rozrywkowe.

Od 1990 r. istnieje Towarzystwo Przyjaciół Opatówka, które do roku 2007 wydawało czasopismo "Opatowianin", działają związki - Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych, Emerytów, Rencistów i Inwalidów oraz Polski Związek Wędkarski. W Opatówku działa także Akcja Katolicka, widoczna jest działalność Kół Gospodyń Wiejskich na terenie gminy. Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej otacza opieką najbardziej potrzebujących. W Tłokini Kościelnej w dawnym pałacu Chrystowskich istnieje Dom Pracy Twórczej NOT.

W gminie Opatówek odbywają się różne imprezy sportowe, niektóre o zasięgu krajowym. W 2001 roku na sztucznym zalewie w miejscowości Szałe odbyło się uroczyste otwarcie VII Ogólnopolskiej Olimpiady Młodzieży w Sportach Letnich "Wielkopolska 2001". Gmina Opatówek była gospodarzem zawodów wioślarskich i w kolarstwie górskim. Kolejna olimpiada w sportach wodnych odbyła się latem 2004 r. Po zalewie pływa turystyczny statek "Opatówek". Drużyna piłki nożnej "Sparta", a obecnie Klub Sportowy Opatówek reprezentuje corocznie gminę w rozgrywkach na szczeblu regionalnym. We wrześniu 2009 r. odbyły się w Opatówku Mistrzostwa w Kolarstwie Młodzieżowym. Najnowszym obiektem sportowym jest kompleks boisk sportowych „Orlik-2012” w Opatówku  oddany do użytku w kwietniu 2009 r.

Wzdłuż zakładu "Hellena" i przez park prowadzi ścieżka rowerowa. Turyści i podróżni znajdą dogodne warunki do wypoczynku w motelu "Czarnuszka" przy drodze krajowej nr 12 i w motelu „Maria” w Szałem. Powiększa się liczba zakładów gastronomicznych. Gmina Opatówek posiada walory turystyczne ze względu na położenie, historię i zabytki. Najcenniejszym zabytkiem jest klasycystyczny budynek dawnej fabryki sukna (1824 r.) oraz inne budynki z nią związane. Zabytkowy charakter mają kościoły w Rajsku, Tłokini Kościelnej, Chełmcach i w Opatówku. W neogotyckim kościele parafialnym w Opatówku znajduje się klasycystyczna kaplica św. Anny z sarkofagiem gen. Józefa Zajączka, byłego właściciela dóbr opatóweckich. Z czasów gen. Zajączka pozostała tzw. "cukiernia", oficyna pałacowa i kompleks zabudowań folwarcznych oraz mostek w parku, który jest najstarszym istniejącym mostkiem żeliwnym na obszarze byłego Królestwa Polskiego.

Gmina Opatówek ma wiele atrakcji, które czynią z niej interesujący turystycznie region. Dodatkową mocną stroną gminy jest położenie w odległości 10 km od dużego ośrodka miejskiego, siedziby władz powiatowych - Kalisza oraz dobre połączenie komunikacyjne z tym miastem i miastami wojewódzkimi - Poznaniem, Łodzią i Wrocławiem.



Data utworzenia: przed 2009-01-01
Data aktualizacji: 2012-03-26

Najpopularniejsze

Brak osbługi Flash lub Javascript w Twojej przeglądarce.

Przeglądaj TAGI

Mapa strony